حلول ماه رمضان مبارک باد

                  وصف ومكانة الخیل فی الشعر العربی

یندر أن تخلو القصائد العربیة الشهیرة من ذكر الخیل ، ولعل أشهرها قصیدة أبی الطیب المتنبی :

الخیل واللیل والبیداء تعرفنی
والسیف والرمح والقرطاس والقلم

وفی قصیدة أخرى مشهورة یصف عنترة العبسی جواده لحبیبته عبلة أبان الحرب :

هلا سألت الخیل یا ابنة مالك
ان كنت جاهلة بما لم تعلمی

إذ لا أزال على رحالة سابح
نهد تعاوره الكماة مكلمی

طورا یحرد للطعان وتارة
یأوی إلى حصد القسی عرمرم

یخبرك من شد الوقیعة أننی
أغشى الوغی وأعف عند المغنم

وامرؤ القیس صاحب الصولات والجولات فی هذا المضمار ، وهو الذی طلق امرأته أم جندب لأنها فضلت وصف علقمة التمیمی على وصفه لفرسه حین احتكما إلیها فی أیهما أشعر فی قصیدته التی مطلعها :

                    دور ابن معتز فی نشأة علم البلاغة

     نگارنده: هادی برومند 

            مروری بر داستان نویسی معاصر عرب

          شعرای مشهور اهل بیت علیهم السلام

در طول چهارده قرنی كه از اسلام می گذرد شعرای متعددی با زبان ماندگار شعر در مدح و رثای اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ بالاخص در زمینه _ی حماسه عاشورای حسینی و مظلومیت های اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ به سرودن شعر پرداخته و به نشر فضایل و مناقب ائمه معصومین ـ علیهم السّلام ـ در قالب شعر جامع عمل پوشانده اند.
شعرای دوستدار اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ از همان قرون ابتدائی اسلام و در دوران سیاه استبداد اموی و عباسی همواره حاكمان خود سر و هوسران و غاصب را به شدت نكوهیده و به افشاگری آنان پرداخته و رهبران راستین و مظلوم خویش را ستوده، و در این راه غرامتهای سنگین پرداخته اند. هاشمیّات كُمیت، مراثی دِعبل و مدایح سید اسماعیل حِمیَری و ... نمونه هایی از این دسته است.
شعرای دوستدار اهل بیت در عهد امامان معصوم ـ علیهم السّلام ـ تنها به جنبه بُكائی شعر اكتفا نمی كردند، بلكه فریاد می زدند، می خروشیدند و گوش دشمن را می خراشیدند. می كوشیدند تا خفتگان را بیدار و بی خبران را آگاه كنند. می كوشیدند كه مكتب زندگی بخش اهل بیت را احیا كنند و نقاب تزویر را از چهره‌ی زشت دشمنان حق و عدالت به یك سو نهند. لذا در این مبارزه بسیاری از شاعران اهل بیت، سالهائی از عمر خود را به آوارگی و یا در زندان گذرانیده اند و یا همواره دار خویش را بر دوش داشته اند . چنانكه دِعبل خزاعی گفته است: پنجاه سال است كه دار خویش را بر دوش خود حمل می كنم.
شاعران اهل بیت از آن جا كه در خلال مدح آل محمد ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ حقایق دین و صفات لازم حاكم دینی را یاد می كردند و با ذكر صفات اسلامی امامان و مقایسه و تحقیر زمامداران دلها را به حق و حكومت حق توجه می دادند برای حكومتهای فاسد، خطری بزرگ محسوب می شدند و از جانب حاكمان، تحت تعقیب و آزار و حتی به قتل می رسیدند.

           شعر عیاران در ادب فارسی

سلام دوستان.از بین دوستان، اگه کسی در مورد شعرای عیار در ادب فارسی یا  شعر شعرای دیگر در باب عیاران مطلب داره یا منبعی واسه تحقیق می تونه معرفی کنه . لطفا تو قسمت نظرات و یا بوسیله ایمیل یا .....  بهم معرفی کنه. « ادبیات فارسی ها هم اکنون نیازمند یاری سبزتان هستیم» قبلا از همیاری تون سپاسگزارم.

                      فضیلت های امام علی(ع) در آینه شعر عرب

اولین مردی که به پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله ایمان آورد
به اجماع همه مورّخان اولین مردی که رسالت پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله را پذیرفت علی علیه‏السلام بود. در این زمینه اشعار بسیاری سروده شده است از جمله می‏توان به شعر ابوالاسود ثلی اشاره کرد که می‏گوید: علی علیه‏السلام مایه افتخار شماست و مانند شیر است. آیا او نخستین عبادت کننده پروردگار عالمیان (نبود) در آن هنگام که در مکه خداوند را کسی عبادت نمی‏کرد؟.

سعید بن قیس همدانی در جنگ صفین در این‏باره چنین گفته است:

این علی بن ابیطالب علیه‏السلام پسر عموی محمّد مصطفی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله است او نخستین کسی است که دعوت پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله را پذیرفت.

فضایل علی علیه‏السلام از زبان ابی‏معیط
بعد از پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله ولی امر و رهبر علی‏بن ابیطالب علیه‏السلام است. او فردی است که در همه جا همراه و مصاحب پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله بود. وصی رسول اکرم و همتای او علی است آری او نخستین کسی از مردان است که نماز خواند.

اشعار خواهر عمروبن عبدود درباره علی علیه‏السلام
عمروبن عبدود خواهری به نام عُمرة که کنیه‏اش ام کلثوم است داشت. نقل می‏کنند وقتی به او خبر دادند که برادرت کشته شد، پرسید: چه کسی جرأت کرد که برادر دلاور مرا بکشد؟ گفتند: علی بن ابیطالب.

وقتی این را شنید گفت: پس برادرم به دست حریف کریم و شجاعی کشته شده است. چشمانم خشک شود اگر بر کشته شدن او گریه کنم؛ زیرا برادرم دلاوران زیادی را کشته بود و باید با شمشیر همتای کریمی کشته می‏شد. ای بنی عامر، هیچ افتخاری بالاتر از این تاکنون نشنیده‏ام. آن وقت ابیاتی به این مضمون سرود: اگر کشنده عمرو غیر از علی علیه‏السلام بود باید تا روح در بدن داشتم گریه می‏کردم. لکن کشنده او دلاوری است که عیبی در او نیست. او را از قدیم بزرگ شهر می‏خواندند.

اشعار سوده همدانی
روزی سوده همدانی نزد معاویه رفت. به مناسبتی از علی بن ابیطالب علیه‏السلام سخن به میان آمد. سوده این دو بیت را در وصف علی علیه‏السلام خواند: خداوند پیکر پاکی که با مرگ او عدل هم دفن شد رحمت کند. خداوند خود قسم خورده است که همتایی برای این مرد نیاورد. او فردی بود که حقّ و ایمان رایک جا داشت.

اشعار امام حسن علیه‏السلام در رثای علی علیه‏السلام
نقل شده است پس از مراسم دفن علی‏بن ابیطالب علیه‏السلام امام حسن مجتبی علیه‏السلام با این دو بیت از پدر بزرگوارشان یاد کرد:

کجاست پدرم که باب علمِ پیغمبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله بود؟ کجاست آن کسی که در مواقع خشکسالی ابر رحمت بود؟ کجاست آن مردی که سینه‏اش در جنگ‏ها سپر اسلام بود؟ کجاست آن کسی که دعایش به درگاه خدوند مستجاب بود

مرثیه صعصعة بن صوحان در سوگ علی علیه‏السلام
صعصعة بن صوحان، که از یاران وفادار علی علیه‏السلام بودند، وقتی خبر شهادت علی علیه‏السلام را شنیدند، این اشعار را سرودند:

آیا قبر به سئوال کنندگان خود پاسخ می‏دهد که به میهمان خود مفتخر است؟ آیا متوجه است بدنی را که در خود جای داده است معدن دانش است؟ اگر قبر می‏دانست که چه کسی را در خود جای داده است بر همه کسانی که بعد از این وارد خواهند شد فخر می‏فروخت. ای مرگ اگر عوض قبول می‏کردی جانم را به جای او فدا می‏کردم. روزگار مرا به فراق دوستم مبتلا کرد. تا ابد از روزگار شکایت می‏کنم و همواره او را سرزنش خواهم کرد.

اشعار ابوطیب طاهربن عبداللّه‏ شافعی
وقتی خبر ضربت خوردن علی بن‏ابیطالب علیه‏السلام منتشر شد، خوارج بسیار خوشحال شدند. فردی از آن‏ها به نام عمران بن حطّان وقاشی در دو بیت شعر از ابن‏ملجم تجلیل کرد و گفت: چه ضرتبی بود از مرد پرهیزگاری که جز رسیدن به رضوان الهی از آن قصدی نداشت. وقتی آن را به یاد می‏آورم تصور می‏کنم که نزد خداوند کفّه ترازوی عمل او از همه سنگین‏تر است. وقتی که قاضی ابوطیّب شافعی این سخن‏ها را شنید در پاسخ او چند بیت به این مضمون سرود: چه ضربت شومی‏بود از تبه کاری که جز ویران کردن پایه‏های دین قصدی نداشت. من روزی که او را به یاد می‏آورم به عمران و حطّان لعن و نفرین می‏کنم. لعنت‏های خداوندی بر او باد در نهان و آشکار و شما ای خوارج از سگ‏های دوزخید و نصّ شریعت به این گواه است.

اشعار حسان بن ثابت
ای ابوالحسن دل و جان من و همه کسانی که رهسپار جاده هدایت‏اند فدای تو باد آیا ستایش من و دوستداران تو ضایع می‏شود، در حالی که ستایش ذات پروردگار عالم از بین رفتنی نیست؟ این تو بودی که در رکوع به فقیر صدقه دادی. جان همگان به فدای تو ای بهترین رکوع کننده.

پروردگار عالم درباره تو حکم ولایت را نازل کرد و آن را در آیات محکم قرآن تبیین فرمود.

اشعار قیس‏بن سعدبن عباده انصاری، رئیس قبیله خزرج

در آن هنگام که دشمن ستم کرد گفتم خداوند برای ما بس است.

خداوندی که دیروز فتح بصره را که حدیث آن مفصل است برای ما میسر کرد ما را کفایت می‏کند.

علی علیه‏السلام هم امام ما و هم امام سایر مردم است و در این‏باره آیاتی در قرآن آمده است.

روزی پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله فرمودند: هر کس که من مولای اویم همانا علی مولای اوست. این خبر، خبر بسیار بزرگی است، به درستی که آنچه پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله به امّت خود فرموده است امر مسلّمی است که در آن گفتگویی نیست.

اشعار عمروبن عاص
عمروبن عاص خطاب به معاویه بن ابی‏سفیان اشعاری در منزلت حضرت علی علیه‏السلام سروده است که ترجمه آن عبارت است از:

شهی کز پیغمبر بامراله  شد او بر همه سرور و داد خواه 
چه بسیار درباره‏اش مصطفی  سفارش به امت نمود از وفا 
وصایای پیغمبر پاکدین  به شأن علی آن ولیّ امین 
شنیدیم بسیار در هر مقام  که تصریح فرمود او را به نام 
بروز غدیر آن شه انبیا  به منبر برآمد چو بدر سما 
به امر خداوندگار عزیز  به بانگ رسا آن شه با تمیز 
در آن دم که کف بر کفش داشت جفت  بر جملگی این دُر نغر سفت 
بفرمود «من کنت مولاه» را  که جمله شناسند آن شاه را 

ـ ابی‏الحدید معتزلی در یکی از قصاید خود در وصف علی علیه‏السلام می‏گوید:

1ـ علی علیه‏السلام رازی سرپوشیده است. او جوهری است که فضایلش از نور قدسی نشأت گرفته است.

2ـ او دارای معجزات بسیار روشنی است که کم‏ترین آن‏ها آگاهی او به اسرار نهانی است.

3ـ علی علیه‏السلام وارث علم پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله و برادر اوست و علاوه بر خویشاوندی در علوّ مقام و منزلت همانند اوست.

4ـ به راستی اگر تیغ او و جهاد او در راه خدا نبود، اسلام توان و رونقی نداشت.

5ـ اگر دانش او نبود یکتاپرستی از تعرّض گمراهان در امان نمی‏ماند و همیشه دستخوش تاراج کافران می‏شد.

6ـ همانا تقدیر فرمانبردار قدرت و شجاعت اوست. مبارک باد بر او بی‏همتایی و قدرتمندی و فرمانروایی‏اش.

7ـ اگر او پای خود را به صخره‏های کوهستان بکوبد، از سنگ‏های سخت آن آب گوارای فراوانی جاری خواهد ساخت.

اشعار شافعی (محمدبن ادریس امام شافعی‏ها)
از شافعی اشعار زیادی در وصف اهل‏بیت علیهم‏السلام و علی علیه‏السلام وارد شده است که تنها به دو نمونه اکتفاء می‏شود:

دوستی علی علیه‏السلام سپر آتش جهنم است. او امام انس و جن و به حق وصی پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله و قسمت کننده بهشت و جهنم است.

در جای دیگر می‏گوید: به من گفتند تو رافضی شده‏ای. گفتم هرگز دین و اعتقاد من رافضی‏گری نیست، لیکن من بهترین امام هادی را دوست دارم. اگر دوستی وصی پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله رافضی‏گری است، پس بدانید که من رافضی‏تر از همه مردمم.

اشعاری از خطیب خوارزمی (از علمای بزرگ مذهب حنفی)

ایشان در ضمن اشعار خود در وصف حضرت علی(ع) می‏گوید:

جوانمردی چون ابوتراب کجا هست؟ امام و پیشوایی که پاک‏ترین افراد روی زمین است. اگر روزی چشمانم بیمار شود، از غبار نعل اسبش توتیای دیدگانم می‏سازم.

محمّد رسول گرامی اسلام شهر علم و علی امیرالمومنین درِ این شهر است.

او در محراب عبادت گریان، ولی در صحنه پیکار و جنگ خندان است.

او از زر و زیور و طلا و نقره بیت‏المال چشم پوشیده و درهم و دیناری نیندوخت.

چون در رزمگاه شمشیر کشید، سپاه شیاطین را تار و مار کرد.

اشعار مرحوم حلی (صفی حلی) در مدح علی علیه‏السلام

ایشان در وصف حضرت علی علیه‏السلام می‏گوید:

تمام اوصاف به ظاهر متضاد را در خود گرد کرده‏ای. از این رو نظیر و همتایی نداری. حاکم و زاهد، شجاع و نرمخو، و فقیر و بخشنده‏ای. این اوصاف در هیچ بشری وجود ندارد ولی تو همه را یک جا داری.

پدیدآورنده:میرصادق سیدنژاد

ریشه عجم و پیدایش آن

لیست تمامی واحد های کارشناسی ارشد مرتبط با هر رشته

برای دریافت فایل pdf بر روی لینک زیر کلیک کرده و از جدول رشته مورد نظر خود را پیدا کنید و بر روی آن کلیک کنید...

                                            http://www.iausep.com/silabes/5.asp

با نظرات خودتون ما رو در بهبود این وبلاگ همراهی کنید

                                                                                         من الله التوفیق

شب قدر و منزلت آن از دیدگاه ابن عربی

 در ادبیات دینی «قدر» یکی از معدود مشترکات میان تمام گرایش‌ها و نحله‌هایی است که تحت دین محمد(ص) و شهادت لا‌اله‌الا‌الله و محمد رسول‌الله اجتماع کرده‌اند.

ظاهرگرایان و باطن‌گرایان ایشان هر دو دل خوش داشته‌اند به اینکه گوهری ثمین و لوءلوئی دفین را در ارض اسلام یافته‌اند؛ هرچند ظاهرگرایان را ظاهر آن گوهر خوش آمده است و باطن‌گرایان را نقب به درون آن. در روایات ائمه دین(ع) نیز چنین امری را می‌توان به عیان مشاهده کرد؛ چنان‌که روایات بی‌شماری از ایشان در مجامع حدیثی گرد این موضوع جمع‌آوری شده است. آنچه در این روایات بیشتر مورد لحاظ واقع شده، تعیین چند امر است. نخست آنکه شب قدر در چه ماهی است؟ پاسخ به این پرسش البته از پیش روشن است؛ چراکه ترتیب تسلسلی آیات قرآن نشان‌دهنده وقوع آن در رمضان کریم است. دیگر پرسش آن است که لیله‌قدر در چه شبی است؟ در این مورد اختلاف فراوانی روی داده است. اما قول مرجح براساس این روایات شب بیست‌و‌سوم ماه فضیل است؛ هرچند شب نوزدهم با احتمال بسیار کم و شب‌های بیست‌و‌یکم و بیست‌و‌هفتم نیز با احتمال بیشتر ذکر شده است.

دیگر پرسش از ثواب عبادات و چگونگی آن است. پاسخ این پرسش را نیز به نص قرآن می‌توان مهیا کرد چراکه سوره قدر به‌صراحت ثواب آن را بیش از هزار ماه یعنی هشتاد و اندی سال ذکر کرده است. البته در باب تفسیر چگونگی و معنای هزار ماه اختلاف وجود دارد. امر دیگر که در روایات آمده و به‌نظر بسیار مهم می‌آید، آن است که چه اعمالی در این شب مستحب است. در این مورد روایات ائمه دین(ع) به تفصیل پاسخ گفته است و از اعمالی مثل قرائت قرآن (به‌خصوص سوره‌هایی مثل دخان، عنکبوت، روم و قدر)، غسل شب قدر، زیارت سید‌الشهداء(ع) در کربلا، شب‌زنده‌داری و تهجد و خواندن نماز یکصد رکعتی شب قدر و البته خواندن دعا، سخن به میان آمده است. برخی علما همچون شیخ عباس قمی در مفاتیح الجنان نیز براساس همین روایات به تفصیل، اعمال این شب را برشمرده‌اند. عرفا اما ضمن تأکید بر این اعمال و اذکار و صلوات، از بعدی دیگر به شب قدر نگریسته‌اند که می‌توان آن را نگاهی تاویل‌مدار دانست. در این جستار که به مناسبت لیله‌قدر و البته هم زمانی با هفدهم رمضان سال 560 هجری قمری که تولد شیخ اکبر، ابن عربی نیز است به نگارش آمده، تلاش می‌کنیم تا نگاهی عرفانی به قدر را با محوریت عارف مشهور محیی‌الدین عربی بهتر درک کنیم.

از نگاه عرفا کار دین نقب‌زدن به عالم معناست و معنا گرچه همان باطن و حقیقت متعالی و واحد دین است، اما به ضرورت در قالب و چهارچوب یک امر ظاهری مثل قول یا فعل یا تقریر معصوم(ع) لحاظ شده است چراکه جز از ظاهر، راهی به باطن وجود ندارد. ساحتی در دین وجود دارد که راه نیل به معنا از آن می‌گذرد؛ سرزمینی که مناسک و شعائر و آداب آیینی‌اش خوانند. از این‌رو باید از سرزمین ظاهر آغاز کرد و البته آن را محترم شمرد چراکه تا انتهای سیر، ملازم و مصاحب مسیر است. اما باید در انتها به سرزمین باطن رسید. این سیر را عرفا «تأویل» نامیده‌اند. البته این تاویل در مکان و زمان روی نمی‌دهد و مستلزم گذر از مکانی به مکان دیگر یا سپری‌شدن زمان معتنابهی نیست زیرا ایمان از سنخ زمان و مکان و حتی عمل نیست هرچند ثمره آن عمل صالح است.

بنابراین تاویل در معنا روی می‌دهد و در ایمان و بالمآل، شهود. گذر از سرزمین ظاهر به سرزمین باطن را عرفا تاویلی شهودی می‌دانند که در آن انسان از ابزار ادراکی مالوف و مانوس خویش که همان حس و عقل است، فارغ شده، به ابزاری جدید به نام شهود مجهز می‌شود، که البته آن هم مثل دو ابزار پیشین قوه‌ای برای معرفت و نیل و وصول به آن است و از جانب خدای تعالی اعطا شده است؛ هرچند حوزه‌ای را رصد می‌کند که عقل و حس را بدان راهی نیست؛ آری حوزه باطن. و عارف چون به‌واسطه شهود به سرزمین باطن مسلط شد، معنای هر امر ظاهری را از نو شهود می‌کند و عمق آن، حقیقت آن و گاه ملکوت آن را درک می‌کند؛ چنان‌که خداوند، ملکوت آسمان‌ها و زمین و حقیقت احیای موجودات را به ابراهیم(ع) نشان داد و کاملا مشخص کرد که این شهود، شهود ظاهری نبوده است چراکه شهود ظاهری از قبل هم برای او- علیه‌السلام- میسر بوده است. به هر روی عارف در سرزمین باطن به شهودی غیر از آنچه در سرزمین ظاهر بدان نایل می‌آمده است، می‌رسد که از آن شهود در بازگشت به سرزمین ظاهر تعبیر می‌کند. البته این تعبیر با الفاظی روی می‌دهد که لازمه ظاهر است ولی بی‌گمان با معانی ظاهری تفاوت دارد.

عرفا اما برای تفسیر رمضان و تعبیر شهود خویش ابتدا از معناکردن واژه قدر آغاز کرده‌اند. مشخص است که واژه قدر از قدرت گرفته شده است. قدرت نیز بنا بر تفسیر صحیح یک صفت اضافی به شمار می‌رود. منظور از صفت اضافی، صفتی است که به نسبت به چیزی به کار می‌رود. مثلا گفته می‌شود، شخصی نسبت به فلان امر دارای قدرت است ولی نسبت به بهمان کار و عمل، قدرت ندارد. بنابراین قدرت در اضافه به اشیای گوناگون معنا می‌یابد. بر این اساس باید خداوند را در مقابل بندگان او که دارای قدرت مجازی و اکتسابی هستند، دارای قدرت حقیقی بدانیم. البته می‌توان از این تفسیر فراتر رفت و به صفت قدرت، یک معنای ذاتی داد؛ به این صورت که قدرت را در مصداق، عین ذات الهی تصور کنیم، هرچند میان معنای قدرت و ذات تفاوت مفهومی وجود داشته باشد. در هر صورت تقدیر و قدر از قدرت گرفته شده است.

اما تقدیر خداوند نسبت به اشیاء و موجودات بر 2گونه است: الف) اینکه به کسی یا چیزی قدرت انجام کاری را اعطا کند. ب) آنکه - براساس مقتضای حکمت خویش - چیزی را بر مقداری مشخص یا وجهی معین سامان دهد. به‌نظر می‌رسد تقدیر و قدرت الهی در شب قدر از نوع اول باشد که البته امری تدریجی‌الحصول به شمار می‌آید؛ به این معنا که خداوند تبارک و تعالی در شب‌قدر قدرت ویژه‌ای را به بندگان خود اعطا کرده که آنان را قادر به انجام امور مخصوصی در یک زمان تدریجی‌الحصول کرده است؛ اموری که در زمان‌های دیگر از ایشان برنمی‌آید. از این‌رو عرفا شب قدر را عرصه تجلی توحید افعالی دانسته‌اند چراکه در تکوین، امری روی می‌دهد که در تشریع از بندگان خواسته شده است.

از سوی دیگر می‌دانیم که رمضان از واژه «الرمض» گرفته شده است که به معنای شدت تابیدن خورشید است. بنابراین باید نوعی سوختگی را که لازمه لاینفک تابیدن خورشید به یک نقطه است، به‌عنوان معنای بالمآل رمضان در نظر گرفت. این سوختگی یا میل به سوختن و فنا و نیستی، بی‌گمان قابل‌حمل است بر انسان‌هایی که تمایل و حتی عشق به فنا و بقا در آن دارند. از این‌رو رمضان را می‌توان بر حسب این نگاه تاویلی، سرزمین فنا به شمار آورد. با ترکیب این دو معنا می‌توان به یک نتیجه شگفت رسید و آن اینکه خداوند تبارک و تعالی در این شهر فضیلت به بندگان خویش قدرت تجربه نیستی و فنا را اعطا کرده است. از این‌رو ترکیب رمضان و قدر که در نگاه ابن‌عربی ترکیبی تاویلی به شمار می‌رود، به این معناست که بندگان از سوی خداوند صاحب قدرت ویژه‌ای شده‌‌اند که اولا مشخص و محدود به زمان خاصی است، ثانیا امکان تجربه‌ای شگرف را به انسان می‌دهد؛ تجربه شهودی و تاویلی نیستی.

مرگ از دیدگاه زُهَیر، شاعر جاهلی در مقایسه با نگرش ادبای معاصر

چکیده )
 

در اغلب آثار ادبی (منظوم و منثور)مرگ یکی از موضوعات مهم را تشکیل می دهد. موضوعاتی نظیر تهور و بی باکی، زیبایی، لذّت ، نیستی و نابودی جاودانگی،حقیقت انکار ناپذیر،قدرت لا یتناهی ، آزادی روح و جان و...،ابعاد مختلف مرگ در نگاه شاعران است. شاید بتوان گفت موضوع انسان نسبت به مرگ و طرز نگرش وی، این مفاهیم را در شعر و نثر ادبی پیش کشیده است. از این رو مطرح بودن این قضایا در ادبیّات بر کنار از زمان خاصی است و می تواند در همه زمان ها مصادیق آن یافته باشد. انتخاب شعر به عنوان شاعر حکمت های جاهلی و مقایسه شعر او با شاعرانی که قرن ها با او فاصله زمانی دارند -یعنی شاعران معاصر-نشانگر استمرار این نگرش است.

واژه های کلیدی:
 

.مرگ،زهیر، ادبای معاصر عرب، شعر جاهلی

مقدّمه
 

زهیر ابن ابی سلمی مُزنی یکی از شاعران مشهور دوران جاهلی است.او چون دیگر شاعران این دوره در موضوعات مختلف شعر سروده است. یکی از مهم ترین ویژگی شعر او،بقا و استمرار ارزش آن در طول زمان است. بدین معنی که شعر او با گذشت روزگار به دلیل استعداد و نبوغ بی نظیر شاعر در هنر پردازی از جهتی و از جانب دیگر روانی، شیوایی و فحاحت و ارتباط آن با محیط و زندگی اجتماعی ماندگار باقی مانده است (یوسف فرّان....،199م،صص45-44).
ناقدان بر این باورند که شیوایی و فصاحت- نیکویی لفظ و معنا -شعر زهیر حاصل صداقت،ایجاز- که ثمره تنقیح و تهذیب آثار شعریش است -دوری گزیدن از سخنان بیهوده و نامعقول(الجمحی...،1997م،ص62)پرهیز از تعقید لفظی و معنوی واژه ها و کلمات وحشی(اصفهانی...،2002م،ج10،ص215)کثرت ضرب المثل و حکمت در آثار شعریش،تصویر گرایی حسّی در تمام موضوعات و اغراض شعری و همسویی و هماهنگی معقول در تصاویر(البستانی...،1983مریا،ج25،صص283-280)است و این خصوصیّات باعث آن شده است که زهیر در زمره شاعرانِ طبقه اول دوران جاهلی(الجمحی...،1997م،ص15)قرار گیرد و به اشعر الشّعراء(الاصفهانی...،2002م،مجلد10ص217)و قاضی الشّعراء (البستانی...،1983م،مجلد25ص232)مشهور شود .
یکی از اغراض مهمّ شعری زهیر،حکمت است که در آن از مفاهیم مختلف مانند خداوند حقیقت، قضا و قدر ،دنیا و زندگی دنیوی ،فضائل انسانی، امید و آرزو، عشق و محبّت و ..سخن گفته است. موضوع مرگ نیز یکی از موضوعاتی است که در اشعار حکمت آمیز خود بدان پرداخته است زیرا که رمز زندگی و مرگ،آمدن و رفتن، یکی از مهم ترین سؤالاتی است که ذهن و اندیشه او را چون دیگر انسان ها مسحور خود کرده است. آگاهی به این راز، مورد علاقه اوست؛وی میل دارد بداند آیا پس از مردن همه چیز تمام می شود و مرگ خوابی است که منجر به زوال و نیستی می گردد ..

وی هم چنین بر اساس تجربه به این امر، آگاهی دارد که اعصار و قرون ناظر زندگی پیشینیانی بوده اند که در دوره عمر آن ها سپری شده و همگی از میان رفته اند. اما در مقابل،عالم طبیعت پیوسته جاویدان،شاداب و پر نعمت است و ویرانی ها و خرابی ها،سختی ها و محنت های آدمیزاد را در زیر لوای شکوه و جلال خود جبران می کند و هرآن چه در طبیعت از بین می رود،دوباره از نو پدید می آید؛اما در کشاکش روزگار و مرگ،انسان است که نابود می شود و حیات دوباره اش در دنیا محال است.از این رو،او در دنیا در مقابل زندگی و مرگ،وظیفه ای دارد تا اسبابِ خوشبختی و سعادت خود را فراهم کند .
در نگرش زهیر به مرگ،موضوعی اصلی انسان است. او بنا به عقل و اندیشه و تجربه شخصی خود تلاش می کند به کنه و حقیقت مرگ بپردازد و به رازی از رموز آن دست یابد. شعر او در این زمینه با جهان پیوند دارد و از آن جدا نیست.این شعر،زنده و دارای دوروح است و همراه با زمان پیش می رود و عمر طولانی آن را فرسوده و نابود نمی کند بلکه دردلِ زمان، جای می گیرد. از این رو برای اثبات این مدعا در آثار ادبای معاصر اعم از مسلمان و غیر مسلمان که ادبیّات آن ها در خدمت انسان و ارزش های انسانی است، نمونه هایی را ارائه نموده ایم و گاهی اندیشه هایی در آثار ادبای معاصر ذکر کرده ایم که ادب زهیر به آن اشاره ای نکرده است .

تفاوت بین هجو و طنز

هجو و هجا از مصدر «هجا، یهجو، هجواً» عربی گرفته شده و در لغت به معنی برشمردن عیب‌های کسی، نکوهیدن و سرزنش کردن، مذمت و بدگویی از کسی و لعن و نفرین است.
هجو در اصطلاح ادبی به نوعی شعر غنایی اطلاق می‌شود که بر پایه ­ی نقد گزنده و درد‌انگیز بنا می‌شود و گاهی به سر حدّ دشنام یا ریشخند مسخره ­آمیز و دردآور می‌انجامد. به بیان دیگر، هرگونه تکیه و تأکید بر زشتی‌های وجود یک چیز خواه به ادعا و خواه به حقیقت، هجو است. با توجه به این تعریف و تفاوتی که منتقدان ادبیات، بین هجو و فحاشی قائلند، می‌توان تمام  ناسزاگویی‌های رکیک را که به لکه‌دار شدن حیثیت و آبروی افراد منجر می‌شود، از قلمرو هجو خارج کرد. هجویه، یا هجونامه نیز، شعر یا نثری است که بر پایه‌ی هجو و دشنام کسی باشد
مهاجات نیز هجویه‌های شاعران برای یکدیگر است، از جمله مهاجات ابوالعلاء گنجوی (قرن ششم) و شاگرد او و نیز مهاجات خاقانی شروانی و رشیدالدین وطواط (متوفی 573‌ ق) بسیار معروف است.
این نوع سخنوری در ایران، توسط بزرگترین گویندگان فارسی، چون رودکی، منوچهری، فردوسی، مولانا، سعدی، عبید زاکانی و حافظ به کار برده شده است. اشعار هیچ یک از بزرگ‌ترین گویندگان عرب نیز از هجوی یا استهزایی و تمسخری خالی نیست، این نوع سخنوری در اروپا نیز به­وسیله‌ی نویسندگان و اندیشمندان برجسته‌ای چون ولتر، رابله، پوپ، هراس، و گاه‌گاه به وسیله گوته و شکسپیر به کار رفته است.

با تأملی در ادبیات کهن ملل گوناگون درمی‌یابیم که این نوع بیان در آثار بازمانده­ی اغلب آنان، به صور گوناگون دیده‌ شده‌ است. در یونان قدیم از گویندگان پیش از هُومر (Homere) (از بزرگ‌ترین شاعران حماسه­سرای یونان در قرن هفتم ق.م و صاحب منظومه‌های حماسی ایلیاد و ادیسه) شعر از نوع هجا در دست نیست، اما از عهد هومر به بعد نمونه‌های فراوانی از این نوع ادبی به جای مانده است
در ادبیات انگلیسی هجو به­ طور مستقل حضور چندانی ندارد، بلکه کاملا آمیخته با طنز است. در ادبیات این کشور، برای بدگویی و نکوهش به جای هجو، نوعی قلم­اندازی‌های اغراق­آمیز، به­عنوان کاریکاتور رایج بوده است

زبان ابزار اندیشیه و عمده ترین بیانگر فرهنگ یک ملت است. اگر زبان یک قوم یا ملتی از تکاپو و پویش باز بماند ،یعنی اندیشه آن قوم از کار افتاده است . زبان پدیده تاریخی پر دوامی است که شماری از دانشمندان آن را وسیله تفهیم و تفاهم میان انسانها دانسته اند. زبا نباز کردن انسان که به تبع کار انسان صورت گرفت وی را از مغاک فردیت رهایی بخشید و به روشنایی جمع و جامعه رهنمون شد و زبان در استواری و گسترش پیوندهای اقتصادی و بازرگانی میان افراد جامعه با یکدیگر و دیگر جوامع انسانی نقش اساسی دارد که بدون آن ، تحول و تطور این جوامع ناممکن می شد.

   برخی از ادیبان و شاعران پا را فراتر گذاشته ، زبان را چیزی فراتر از ابزار بلکه آماج خود به شمار آورده اند.

    زبان با کوشش اجتماعی بشر در عرصه های مادی و معنوی پیوند مستقیم دارد و به طور مستقیم از دستاوردهای این کوششها در عرصه های صنعتی،کشاورزی،هنری و ادبی تاثر می پذیر. زبان با فروپاشی یک نظام اجتماعی- سیاسی یا وقوع یک انقلاب، نابود نمی شود. پس از انقلاب کبیر فرانسه ،زبان فرانسیه همانی بود که پیش از انقلاب به آن تکلم می شد. زبان بردگان رومی با زبان اشراف و نجیب زادگان اختلاف چندانی نداشت. در روزگار ما نیز زبان طبقات ولایه های مختلف یک قوم یا یک ملت یکسان است.در این لحظه تاریخی ، شعر و زبان حافظ برای فارسی زبانان به همان اندازه عزیز و شیرین است که شیواترین وگویا ترین شعر های زمانه ما. اشعار"معلقات هفتگانه " شاعران عرب جاهلیت، همواره جزو سرآمدترین کلام عرب است و هر شنونده یا خواننده ی عرب را به وجد می آورد. اما آیا این به همان معنایی است که زبان را پدیده ای دگم و تکامل ناپذیر بدانیم؟ خیر، زبان همانند سایر پدیده های هستی  اجتماعی، تطور میابد.تکامل زبان در واژگان و مفردات آن صورت می گیرد. نجو و دستور و قواعد زبان نسبتاً ثابت است و رشد و تطور زبان بر مبنای این قواعد ثابت شکل می گیرد. با رشد دستاوردهای مادی و معنوی جامعه بشری و افزلیش نیازها و خواسته های انسان، الفاظ و واژگان نرده که دیگر نمی توانند خواسته های نوین انسان را بیان کنند به کنار انداخته می شودند و از سودمندی می افتند و واژگانی نو و شایسته جایگزین آنها می شود. قاموس ها و فرهنگ های جدی پدید می آیند و از این گونه کلمات آکنده می شوند. به ویژه در عصر ما که گواه انقلاب علمی و تکنیکی عظیمی هستیم و زبان ملت ها با انبوهی از واژه ها و اصطلاحات علمی و فنی جدید روبه رو شده است.نوع رویارویی با این پدیده ی نوین در هر زبان و ترجمه این گونه اصطلاحات در خور بحث مفصل و جداگانه ای است که اهل علم و دانشمندان زبان شناس به آن پرداخته اند.

    زبان یک ملت هرچه گسترده تر و با پیشرفت علم و تکنیک همگام تر باشد، توان بیانی اش بیشتر خواهد بود و به عنوان یک ابزار کارآمد نقش مهمتری در آگاه ساختن و دانش اندوختن آن ملت خواهد داشت.

طه حسین زرع الأساطیر والشبهات فی قلب السیرة النبویة

علم هرمنوتیك

لفظ هرمنوتیك در فلسفه یا نقد ادبی كلمه‌ای بیگانه است و حتی در علم كلام نیز به نظر می‌آید كه استعمال آن اغلب به معنایی محدود و مقید است كه با استعمال گسترده‌ی آن در "جنبش هرمنوتیك نوین" كلامی معاصر فوق دارد. لذا اغلب پرسش این است كه علم هرمنوتیك چیست ؟ در سومین ویرایش فرهنگ بین المللی جدید وبستر، ذیل hermeneutics، می‌خوانیم: "مطالعه‌ی اصول روش شناختی تاویل و تبیین ؛ به ویژه : مطالعه‌ی اصول كلی تاویل كتاب مقدس".

در بازشناخت این مفهوم می‌توان گفت :

-تاویل ادبی در انگلستان  و آمریكا عمدتاً در چارچوب واقع‌گرایی،به تعبیر فلسفی، صورت می‌گیرد. ادراك هر كس از اثر را باید جدا از خود اثر انگاشت و وظیفه تاویل ادبی سخن گفتن درباره "خود اثر" است. نیات و مقاصد مولف نیز دقیقاً از اثر جدا نگه داشته می‌شود؛ اثر "موجود" ی فی نفسه است ، موجودی كه توانایی ها و تحركات خاص خودش را دارد. نمونه متعارف تاویل كننده دوره جدید كسی است كه عموماً از "خود مختاری هستی" اثر ادبی دفاع می‌كند و وظیفه خود را جاری كردن این هستی در سراسر تحلیل متن می‌داند. و بدین ترتیب جدایی ابتدایی فاعل و موضوع یا ذهن و عین، اصل متعارفه  واقع گرایی، به مبنای فلسفی و چارچوب تاویل ادبی بدل می شود. یكی از جنبش های تفكر اروپایی كه نقدی ریشه‌ای از برداشتهای واقع گرایانه در باب ادراك و تاویل به دست داده است پدیدار شناسی است.

تمایل بر این است كه متن اثر ادبی (به رغم "هستی" خود مختارش) عین یا موضوع شناسایی شمرده شود- "عین زیبا شناختی" . متن در جدایی كامل از هر مدرك و شناسنده به تحلیل در می‌آید و "تحلیل" نیز مآلاً با "تاویل" مترادف انگاشته می‌شود.

وظیفه تأویل و معنای فهم، هنگامی كه با اثر سر و كار داریم، متفاوت با هنگامی است كه با عین سر و كار داریم ، چرا كه این دو در آن هنگام فرارتر و تاریخی‌ترند. "اثر" همواره نشانی از كار انسان دارد و خود كلمه نیز متضمن این امر است، زیرا اثر همواره اثر انسان (یا اثر خدا) است. از طرف دیگر، "عین" نیز می‌تواند اثر یا عینی طبیعی باشد. استفاده از كلمه "عین" در اشاره به اثر تمایز مهمی را متبلور می‌سازد، زیرا باید اثر را به منزله عین نبینیم بلكه به منزله اثر ببینیم . نقد ادبی باید "روش" یا "نظریه"ای را طلب كند كه به ویژه متناسب با رمز گشایی اثر انسانی در اثر، یعنی "معنای" آن، باشد. این عمل "رمز گشایی"، این "فهمیدن" معنای اثر، كانون علم هرمنوتیك است. علم هرمنوتیك مطالعه فهم و به ویژه وظیفه فهم متون است. علم طبیعی روشهای فهم اعیان طبیعی را دارد. اما فهم آثار مقتضی هرمنوتیك است، "علم" فهم به صورتی كه فهم متناسب با آثار از آن حیث كه آثارند باشد. یقیناً روشهای "تحلیل علمی" می‌شاید و می‌باید برای فهم آثار به كار بسته شود، اما در انجام دادن این كار با آثار نیز همچون اعیان طبیعی و صامت رفتار می‌شود. آثار از آن حیث كه اعیان‌اند تابع روشهای علمی تاویل‌اند؛ و در مقام آثار اقتضای نحوه‌های ظریف تر و جامع‌تری از فهم را دارند. میدان علم هرمنوتیك از آنجا گسترش یافت كه كوششی بود برای وصف همین مورد اخیر، یعنی نحوه های به ویژه "تاریخی" تر و "انسان گرایانه"تر فهم.

یكی از عناصر لازم برای وجود نظریه هرمنوتیكی كافی، و بسط دادن آن به نظریه كافی تاویل ادبی، برداشتی وافی و موسّع از خود تاویل است. دمی به شمول تاویل و عمومیت استعمال این كلمه بنگریم: دانشمند تحلیل داده‌هایش را "تاویل " [interpretation] می‌نامد؛ ناقد ادبی سنجش خود از اثر را تاویل و تفسیر می‌خواند. مترجم زبان "برگرداننده" [interpreter] نامیده می‌شود؛ مفسران اخبار، اخبار را "تاویل و تفسیر" می‌كنند. شما گفته‌ی دوستی را تاویل – یا سوء تاویل – می‌كنید، و همچنین است نامه ای از خانواده یا نشانه‌ای در خیابان. در واقع، از زمانی كه در صبح از خواب برمی‌خیزید تا وقتی كه دوباره در خواب فرو می‌روید در حال «تاویل» اید. در هنگام بیداری به ساعت كناری نگاه می‌كنید و معنای آن را تاویل می‌كنید: به یاد می‌آورید كه امروز چه روزی است و با فهم معنای آن روز ابتدا به یاد می‌آورید كه در این جهان در چه راهی گام بر می‌دارید و برای آینده چه طرح و نقشه‌هایی دارید؛ شما از بستر بر می‌خیزید و به تاویل كلمات و حركات آن چیزهایی می‌پردازید كه در كار و بار روزانه با آنها برخورد می‌كنید. پس تاویل شاید اصلی‌ترین فعل تفكر انسان است؛ در حقیقت، خود وجود داشتن را شاید بتوان جریان دایم تاویل گفت.

تاویل پرشمول‌تر از آن عالم زبانی است كه انسان در آن زندگی می‌كند، زیرا حتی حیوانات نیز به تاویل زنده اند. حیوانات حس می‌كنند كه در این جهان در چه راهی قرار گرفته‌اند. اگر مقداری غذا در برابر شمپاتزه و سگ و یا گربه قرار گیرد، حیوان بر حسب نیازها و تجربه خودش آن را تاویل می‌كند. پرندگان نشانه‌هایی را می‌شناسند كه به آنها می‌گوید به سمت جنوب پرواز كنند.

البته تاویل دایمی درباره بسیاری از ساحت‌های غیر زبانی در تار و پود تمامی زندگی انسان بافته شده است. از نظر یوآخیم واخ، وجود انسان بدون زبان نیز قابل تصور است، اما بدون درك متقابل آدمیان از یكدیگر، یعنی بدون تاویل، ممكن نیست. با این همه، وجود انسان به طوری كه ما آن را می‌شناسیم در واقع همواره متضمن وجود زبان است و لذا هر نظریه در باب تاویل كردن انسان باید از پدیدار زبان نیز بحث كند. و البته از همه وسایل نمادی گوناگون بیان كه مورد استفاده‌ی انسان است، هیچ یك از حیث انعطاف پذیری و قدرت ارتباط یا از هر حیث اهمیت كلی بر زبان پیشی نمی گیرد. زبان نحوه‌ی دیدن انسان و تفكر او را شكل می‌دهد، یعنی هم برداشت او از خودش و هم برداشت او از جهانش‌(این دو آن قدرها هم كه به نظر می‌آید از یكدیگر جدا نیستند.) و همان دیدی هم كه او از واقعیت دارد زبان شكل داده  است. انسان بسیار بیشتر از آن كه بتواند تشخیص دهد از طریق زبان به جنبه های مختلف زندگی‌اش راه می یابد، جنبه هایی مانند: عبادت، دوست داشتن، رفتار اجتماعی، تفكر انتزاعی؛ و حتی شكل احساساتش نیز با زبان مطابقت داده می شود اگر این موضوع را عمیقاً ملاحظه كنیم، معلوم می‌شود كه زبان "واسطه"ای است كه در آن زندگی و حركت می‌كنیم و هستی‌مان را داریم.

پس تاویل پدیداری پیچیده و نافذ است. ولی نافذ ادبی در فهمیدن اثر آن را تا چه حد عمیق و پیچیده تصور می‌كند؟ باید بپرسیم كه آیا ناقدان مایل به برابر گذاشتن تحلیل با تاویل نیستند؟ باید بپرسیم كه آیا مابعدالطبیعه و مفروضات واقع‌گرایانه‌ی نهفته در نقد جدید در غالب اشكال آن نظری بیش از حد ساده و حتی كژ و كوژ از تاویل ارائه نمی‌كند؟ اثرادبی عینی نیست كه ما آن را با مفهوم پردازی یا تحلیل كردن بتوانیم بفهمیم؛ صدایی است كه باید بشنویم و با "شنیدن" (و بلكه دیدن) بفهمیم فهم ادبیات باید ریشه در حالات اولی‌تر و پر شمول‌تر فهم داشته باشد كه باید با خود هستی –در– جهان یا در جهان بودن ما انجام شود. بنابراین، فهم اثر ادبی نوعی شناسایی علمی نیست كه از وجود [existence] به جهان مفاهیم بگریزد؛ فهم مواجهه ای تاریخی است كه تجربه‌ی شخصی هستی [being] را در این جا در جهان می‌طلبد.

علم هرمنوتیك مطالعه این نوع اخیر از فهم است. این علم می‌كوشد دو حیطه نظریه فهم را در كنار هم نگه دارد: پرسش از آنچه در رویداد فهم متن به وقوع می‌پیوندد و پرسش از آنچه خود فهم است، در بنیادی‌ترین و "وجودی"ترین معنای آن. علم هرمنوتیك، در مقام جریان تفكری آلمانی، از پدیدار شناسی آلمانی و فلسفه وجودی عمیقاً متاثر شد. و البته اهیمت آن برای تاویل ادبی در امریكا نیز از آنجا فزونی یافته است كه این گونه متفكران برای مسائل نهفته در تاویل متن این علم را به كار بسته‌اند.