تبلیغات
بانک مقالات فارسی و عربی - شعراء الصعالیک فی العصر الجاهلی
 
بانک مقالات فارسی و عربی
من طلبَ شیاً و جدَّ، وَجَد؛
پنجشنبه 25 فروردین 1390 :: نویسنده : هادی برومند

 شعراء الصعالیک فی العصر الجاهلی

ما هو الصعلکة و الصعلوک؟

الصعلوک فی اللغة «الفقیر» و صعالیک العرب ذوءبانها  و التصعلک الفقر،و جاء فی اللسان العرب الصعلوک :الفقیر الّذی لا مالَ لهُ و زاد الأزهری لا إعتماد له.

قال الحاتم الطایی :

غنیناً زماناً باالتصعلک و الغنی                                فکلّا سقاناهُ بکأسیهما الدهر

 و معنی الصعلکة فی الأصل « الصغر و الإنجراد» و لتوضیح هذا المعنی اللغوی قال الدکتور یوسف خلیل: الصعلوک فی اللغة هو الفقیر الذی لا مال له أن یستعینَ به علی أعباء حیاته و لا إعتماد له علی شیء أو أحدٌ یکی علیه.....

 

ما هو الصعلکة و الصعلوک؟

الصعلوک فی اللغة «الفقیر» و صعالیک العرب ذوءبانها  و التصعلک الفقر،و جاء فی اللسان العرب الصعلوک :الفقیر الّذی لا مالَ لهُ و زاد الأزهری لا إعتماد له.

قال الحاتم الطایی :

غنیناً زماناً باالتصعلک و الغنی                                فکلّا سقاناهُ بکأسیهما الدهر

 و معنی الصعلکة فی الأصل « الصغر و الإنجراد» و لتوضیح هذا المعنی اللغوی قال الدکتور یوسف خلیل: الصعلوک فی اللغة هو الفقیر الذی لا مال له أن یستعینَ به علی أعباء حیاته و لا إعتماد له علی شیء أو أحدٌ یکی علیه.

و الصعلکة هی ثورة علی النظام المالی فی الجاهلیة و الصعالیک کانوا من الشباب الشجعان الفقراء و الفوارس، ذو حس، ادرکوا ما بین الأغنیاء و بینهم من فوارق إجتماعیة فألهم هذا الادراک فتجمعوا لتحقیق ما بأنفسهم عنوة عن طریق القوّة و الغنیمة و یقسمون بین الفقراء،لذا کانوا یثائرون من الأغنیا والبخلاء خاصة..

 

أنواع الصعالیک

أما الصالیک الجاهلیة علی ضربین «الخامل و العامل»؛ الخامل هو الفقیر الحقیر الّذی إرتضی لنفسه التسول و التطفل و الهوان علی الناس؛ اما العامل فهو خارج علی الإعراف  الذی مرد و فتک و غضب من حَرموهُ؛ اما الصعالیک کانوا طائفة من الشعراء لها أشعار بمو ضوعاتها و أُسلوبها و غایاتها فی حیاتها؛ و نشأة هذه الطائفة بفضل ظروق جغرافیة و اوضاع إجتماعیة و إقتصادیّة فی العصر الجاهلی. أما البیئة الجغرافیة التی نزلت بها القبائل العربیّة لم تکن متساویّة من ناحیة إلی ناحیة اُخری،و تحت تأثیر هذه الإختلافات تکون الصعالیک فی الجاهلیّة من ثلاث طبقاتٍ:

1-    طبقة الفقراء،مثل عروة بن الورد العبسی؛

2-    طبقة الخلعاء، مثل حاجز الأیادی و قیس بن ألحذاذیة و أبی طمحان؛

3-    طبقة الأغربة الأسود، مثل تأبط شرّا و الشنفری و السلیک بن السلکیّة؛

و قد وجد بین هولاء و جمیع بینهم الجوع المدق و الضیاع فی مجاهل الصحراء و تمرّد المختزن فی الصدور علی واقع المفروض عندهم، و أدّی التمرّد فی النهایة إلی ثورة علی المجتمع  الجاهلی، و لم یومن لهم أسباب الحیاة و کانت وسائلهم الإغارة من أجل السلب و النهب فأغاروا علی الأسواق ، و نهبوا القوافل و سلبوا الإبل. و الصعالیک لم یجدوا غضاضةً فی غاراتهم علی ممتلکات الأغنیاء و خاصة البخلاء منهم، بل أعتقدوا أنهم علی الحق فی فعلهم. أما حیاتهم فی مجاهلهم فقد کانت تقوم علی المساواة و تحقیق العدالة الإجتماعیّة فیما بینهم؛ هم کانوا أصحاب بأس و شدّة و شجاعة نادرة و أیضاً کانوا عدّایین عدواً ضرب به المثل،صابرین متصبرین، بصیرین بالصحراء و دروبها و مساربها و بمناطق الخضب و الخیر و مواضع الثراء.

صفات الصعلوک

قسمنا قبل الصعالیک إلی قسمین : أولهما الخامل الذی یعیش علی فتات الأغنیاء و ثانیهما الذی هو المقصود بهذا البحث، العامل ؛ ومن صفاته الحقد علی من یحتجن المال و الثورة علی الغنی الفاحش و السرعة فی العدو و الذکاء و الیقظة الدائمة و الجرأة المتهورّة و الإقتحام و الإعتماد علی النفس.

أما أخلاقه فمجموعة من النقائض و صلابة الصالیک تظهر فی الشدائد.

 

شعراء الصعلکة و أغراضه

ظفر شعر الصعالیک علی قلته بعنایة الروّاة، فجمع و إتخذ مکانه فی الشعر العربی، و إذا أضفنا إلی شعرهم شعر اللصوص إجتمع لنا قدر غیر یسیر من الشعر إلّا إنه شعر ذو سمات خاصّة.

و أهم أغراضه تصویر الصعلکة بما فیها من تمرّد و ترصّد و توعّد و حیاة متشرّدة، و من خصائص شعر الصعلکة،لا یتصرّدُ بخصائص فنّیة تمیّزهُ من غیره و لأنّه فی جوهره شعر حماسی و تتفجّرُ فی صیحات الفخر . و من میزاتها : 1- قصرالأنفاس 2- وحدة الغرض 3- مجاورة الحبیبة لا الوقوف علی أطلالها 4- ضعف الرابطة القبیلة 5- السرد القصصی؛

 

أما من أهم أفراد الصعالیک الجاهلیة

1- عروة بن ورد العبسی : ذکر صاحب الأغانی نسب عروة فقال هو عروة بن ورد بن زید و أبوهُ من عَبس و اُمّه من نهد ثم من قضاعة و کنیّته أبو نجد. کان زعیم الصعالیک و یری أن علیه حقوقاً یؤدّیها لإخوانه الصعالیک. و قد زُیّن بأخلاق الرفیعة بوّأته مکانة أکبرها القدمون و المحدثون و قال معاویة : لو کان لعروة بن الورد ولدٌ لأحببتُ أن أتزوّج إلیهم.

2- الشنفری : هو شاعر قحطانی من الفحول و صعلوک من شیاطین الصعالیک و قیل اسمه عمرو بن مالک و الشنفری لقب غلب علیه و معناهُ غلیظ الشفتین،هو یمنی الأصل من بنی اُوس من الأزد و هو من عدّایین الفتاک الرجیلین، کان یضرب به المثل فی السرعة الرکض و مدی القفز و قیل کانت الخیلُ لا تلحقهُ.

یبدوا أن الشنفری وقع فی اُسر بنی سلامان بن مفرّج من بنی فهم، اسره اسد بن جابر و هو صغیرٌ فنشأ فیهم کأنه واحدٌ منهم ،ثم أنّه عرف حقیقة أمره فی حدیث طویل و قد قیل أنّه أقسمَ أن یقتل مأئة من بنی فهم، لأنهم  أسروهُ و إستعبدوه و کتموا عنه حقیقة نسبه ،فقتل منهم تسعة و تسعین ثم قتل، فمر به رجلٌ منهم فرفس جنته برِجلِه إحتقاراً لهُ فقیل أن شظیة من عظام الشنفری  المثناثرة دخلت رِجل الرجل الفهمی فمات متأثراً بالجرح الذی احدثتهُ فتمّ بذلک مأئة قتیل من بنی فهم.

أما شعره فأکثرهُ فی الحماسة و الفخر و بعض الشعره حائز النسبة بینه و بین إبن اُخته تأبّط شرّا، . قیل أنّ بعض شعره منحول و لشنفری قصیدة معروفة تسمی «لامیّة العرب».

3- تأبط شرّا :  هو ثابت بن جابر و کان من أغربة العرب الأسود لأنّ اُمّه کانت حبشیة ، أما فی بیان تسمیّته بهذاللقب «تأبط شرّا» یوجد ثلاثة أقوالٍ فی کتب التاریخیّة.

القول الاُولی کما جاء فی الأغانی : أنّه رأی کبشاً فی الصحراء فاحتملهُ تحت إبطه فجعل یبول علیه طوال طریقه، فلمّا قرّب من الحی ثقل علیه الکبش، فلم یقله فرمی به فإذا هو الغول، فقاال له قومه ما کنت متأبّطاً یا ثابت؟ قال الغول، قالوا لقد تأبّط شرّا.

أما القول الثانی : قیل أنّ اُمّه عیرته بأن إخوته کلٌ یأتیها بشی ءٍ إلّا هو، فصاد أفاعی کثیرة و أتی بهنّ فی جراب متأبطاً به فألقاه بین یدیها فوثبت و خرجت،فقال لها نساء الحیّ ماذا أتاکِ به ثابت؟ فقالت أتانی بأفاعٍ فی جراب، فسآلها کیف حملها؟ قالت تأبطها، قلن لقد تأبط شرّا...

امّا القول الثالث و قیل لعلّه أصحّ الأقوال، إن ذات یومٍ جعل سیفاً تحت إبطه فخرج و اُمّه سئلت عنهُ فقال لا أدری،فقالت لقد تأبّط شرّا.

فشعر تأبّط شرّا اذا أغفلنا لامیة الشنفری فلن نجد فی دیوان الصعلکة شعراً خلص للصعلکة خلوص الشعر ألذی نظمه تأبط شرّا.

کان تأبط شرّا من الصعالیک حادّ البصر و السمع، و کان شعره و شعر خاله الشنفری یتداخلان لتقارب خصائصهما و أغراضهما.

و لتأبط شرّا رثاءً فی الشنفری..





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :


جمعه 24 شهریور 1396 05:47 ق.ظ
Hi there, I discovered your site via Google even as searching for a comparable subject, your website got here up, it seems
to be great. I've bookmarked it in my google
bookmarks.
Hi there, just become aware of your weblog through Google, and
located that it's truly informative. I'm going to watch out
for brussels. I'll be grateful in case you continue this in future.

Lots of other folks can be benefited out of your writing.
Cheers!
سه شنبه 9 آبان 1391 03:13 ب.ظ
با تشکر از مطالب جالبتون.
چهارشنبه 27 مهر 1390 05:54 ب.ظ
سلام من دانشجوی کارشناسی ادبیات عرب هستم وبلاگتون عالیه شکرا
هادی برومندسلام.
سعی ما هم در مثمر ثمر بودن مطالبه. مر30 که وقتتون را واسه دیدن وبلاگ ما صرف کردین امیدوارم که تونسته باشم یه کمک ناچیزی به هم رشته ای های خوبم بکنم.
موفق
یکشنبه 28 فروردین 1390 01:49 ب.ظ
hi kheyli ali bud mr30
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


درباره وبلاگ

سلام..
بنده دانشجوی دکترای زبان و ادبیات عرب هستم.
هدف از این وبلاگ تبادل اطلاعات میان دانشجویان رشته زبان و ادبیات عربی و فارسی است. با پیشنهادات و نظرات خود ما را در بهبود این وبلاگ یاری كنید. درباره سوالاتی که بعضی از دوستان از طریق نظرات میفرستند لطفا یه ایمیل معتبر بنویسن که بتونم جوابشون رو بدم . بعضی از دوستان سوالاتشون رو از طریق نظرات وبلاگ بصورت خصوصی ارسال میکنند که بهتره بدونید که تو سیستم وبلاگ نویسی امکان پاسخ به نظرات خصوصی در صفحات وبلاگ وجود نداره. پس این دوستان لازمه که یک ایمیل بنویسن تا بتوانم جوابشون رو بدهم و یا اینکه بهتره که سوالشون رو از طریق ایمیل برام ارسال کنند.
اما بقیه دوستایی که تو قسمت نظرات سوال میکنند (غیر از پیام خصوصی) بهتره که صفحه ای که سوال کردن رو بخاطر بسپرن و برای دریافت جواب به همون صحفه مراجعه کنند.
اگه هم کسی از دوستان سوالی پرسیده که جواب نگرفته لطفا دوباره بفرسته. البته جواب های من جنبه ی پیشنهادی داره.
هرگونه پیشنهاد و انتقادی از طریق آدرس ذیر قابل انتقال است.
brumand.hadi@yahoo.com
موفق باشید.

مدیر وبلاگ : هادی برومند
مطالب اخیر
نویسندگان
جستجو

آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :