تبلیغات
بانک مقالات فارسی و عربی - دور ابن معتز فی نشأة علم البلاغة
 
بانک مقالات فارسی و عربی
من طلبَ شیاً و جدَّ، وَجَد؛
پنجشنبه 10 آذر 1390 :: نویسنده : هادی برومند

                    دور ابن معتز فی نشأة علم البلاغة

 

     نگارنده: هادی برومند 

       ««خیر الکلام ما طرفت معانیه و شرفت مبانیه و التذه آذان السامعیه»»

ما هو البدیع:

البدیع فنٌ یعرف به وجوه تحسین الکلام بعد رعایة المطابقة و وضوح الدلالة. و وظیفة البدیع هی التحسین؛

قد بدأ مصطلح البدیع  فی عهوده الأول یطلق علی کل جدید غریب فی الشعر، مثل أشعار بشّار و غیره من المولدین، ثم جاء أبو تمام و مکّن هذا الفن.

أما فی معاجم المختلفة کلمة« بدع » تدور حول معنی الجدّة و الحداثة، و فی لسان العرب بدع الشئ یبدعه و ابتدعهُ.

أما إصطلاحاً فی التراث النقدی و البلاغی عندالعرب ،فإنها قد تباینت ضیقاً و إتساعاً و تعمیماً و تخصیصاً. و من الواقع معنی البدیع فی القرآن الکریم کما وردت فی الآیة الکریمة « الله بدیع السموات و الارض» بمعنی المنشئ علی غیر مثال سابق.

فالجاحظ علی أغلب الظن أول من دوّن کلمة «البدیع» فی دراسات البلاغیّة.

و من الشعراء والخطباء الذین شکلوا إتجاهاً إقترن باسم البدیع هم کلثوم بن عمرو العتابی و مسلم بن ولید؛

و من المشهور أن إبن المعتز العباسی  أول من جمع وجوه البدیع و أوّل من أفراد البدیع بدراسة المستقلة، و رغم أنّهُ محدث، یُصرح فی مفتتح کتابه « البدیع» الذی جمع  فنون البدیع و لا یسبقنی الیه أحداً؛ و لبیان غرضه لتألیف هذا الکتاب یقول : تعریف الناس أنّ المحدثین لم یسبقوا المتقدمین إلی شئِ من أبواب البدیع. فالبدیع عند ابن المعتز جاء فی موروث الدینی و الموروث الشعری السابق علی هؤلاء المحدثین؛ و فی قوله إیضاً البدیع هو اسم موضوع لفنون من الشعر یذکرها الشعراء و النقاد المتأدبین منهم، فالعلماء بااللغة و الشعراء القدیم ،فلا یعرفون هذا الاسم و لا یدرون ما هو.

 

ترجمة حیاة إبن المعتز العباسی

جاء فی ترجمة حیاة إبن المعتز العباسی، إنّه عاش بالعصر العباسی الثانی سنة 232_334 ألذی بدأ بنهایة حکم جده المتوکل آخر العباسیین العظام المتتابعین،و یوسم هذا العصر بالعصر الترکی و نشاهد فی هذا العصر سیطرة الأتراک علی الخلافة العباسی و ضعف نفوذ الأعراب علی الخلافة؛ کان إبن المعتز الأمیر و الخلیفة کما قال الدکتور طه حسین فی کتابه حدیث الشعر و النثر أن إبن معتز أمیر من اُمراء هذا القصر العباسی العظیم و هو سلالة مباشرة لجماعة من کبار الخلفاء الإسلامیین؛ فأبوه المعتز کان خلیفة و جده المتوکل ثم المعتصم ثم الرشید؛

أما إستمرّت خلافة إبن معتز لیوم و لیلة فقط و لقی بعدها مصیر جده و والده القتل. أنه أخذ العربیة عن المبرّد و ثعلب و شیخی البصره و الکوفة و مات قتلاً علی حکم مقتدر بالله سنة296 ه. قو أهمّ ما یعنینا من صفاته نحن بصدد التاریخ للعمل البلاغی، أنّه عاش فی عصر الصراع بین أنصار القدیم و أنصار الحدیث، و أنّه کان شاعراً ذوّاقة یدرک جمال الشعر و یحسّهُ. و أنّه خاضَ معرکة الخصومة بین القدماء و المحدثین؛ و أدلی فیها برایة و سلاحهُ فیها ثقافة عربیّة أصیلة و إطّلاع جیّد علی الأدب، نثره وشعره؛ کتابه البدیع أول کتاب إستقرّت فیه صیاغة نظریة لبعض الفنون البلاغیة، و ذلک أن الذین سبقوا ابن المعتز کانوا یتعرضون للموضوعات البلاغیة و هم بصدد أبحاث قرآنیّة أو لغویة أما هو فقد عمد إلی التألیف البلاغی عن قصد و جعل من البلاغة غایة تألیفه.

و جدیر بنا أن نشیر إلی أنَ عنایة إبن المعتز بالبدیع لم تکن نعنی عنده الدعوة إلی إکثار منهُ،إنّهُ غاضَ فی کنوز الأدب العربی القدیم لیستخلصُ من نصوص القرآن الکریم و الحدیث النبوی و النثر و الشعر نماذج تثبت الأمر ألذی أرادهُ و هو أنّ هذا الذی یطلق المحدثون علیه الإسم البدیع، إنما هو فن قدیم معروف،و أما موقفه منهُ و من الدعوة إلی الأخذبه أو إکثار منهُ ، فیظهر لنا فی مثل قوله عن القدما الذین أطلعُ علی أدبهم؛ و إنما کان یقول الشاعر من هذا الفن البیت و البیتین فی القصیدة ، و ربّما قرئت من شعر أحدهم قصائد من غیر أن بوجد فیها بیت بدیع، و کان یستحسن ذلک منهم إذا أتی نادراً و یزداد خطوة بین الکلام المرسل.

و لإبن المعتز کان أثر واضح و رائح فی میدان العمل البلاغی، و ذلک بما أرسی من أساس و جمع من فنون و إقتراح من أسماء و مصطلحات مما مهد الریق لمن جتء من بعده.

و کان لإبن المعتز إیضاً فضل واضح فی ترسیخ النظریة السلیمة البلاغیة، تلک التی تنظر إلی العناصر البلاغیة علی أنّها مقاییس صالحة للنقد الأدبی ؛ و لقد رأیناه فی بدیعه یتخذ من العناصر البلاغیة مقاییس یقیسُ بها الاُسلوب الأدبی.

و جملة القول إنّ عمل إبن المعتز فی میدان البلاغة و النقد ، عمل شاعر ذوّاقه و عربی أصیل بنزعة و ثقافته و لا شکّ أنّ عروبة إّن المعتز تنضحُ أکثر فأکثر إذا وازنا بین عمله و عمل قدامة بن جعفر صاحب کتاب (نقد الشعر) و المتوفی بعد إبن المعتز بأقلّ من نصف قرنٍ.

 أهمیة کتابه البدیع

لهذا الکتاب أهمیة کبیرة فی فهم نشأة البدیع و تطوّره فی البیان العربی مرّ عصورنا ألادبیّه،یشمل الکتاب علی 312 شاهداً من عیون الشعر العربی تبلغ 425 بیتاً و الشواهد من ذکر الحکیم و الحدیث النبوی و بلغاء العرب ، و مع ذلک خلّو من إصطلاحات علمیّة دقیقة و هو یکتفی بمدلول اللون الأدبی و شرح أدبی موجز و یمتاز بوسعة إطلاع و حسن إختیار فی جمیع الشواهد و هو اوّل خطوة علمیّة موفقة فی تألیف البدیع و البیان.

تتسع هذا الفن عند إبن معتز و هو قسّم کتابه البدیع علی قسمین، القسم الأولی خمسة أنواعٍ من الفنون البلاغیة و هی إستعاره أولاً والثانی تجنیس و الثالث مطابقة و الرابع ردّ إعجاز الکلام علی ما تقدمها و الخامس من نوع الأول المذهب کلامی.

أما القسم الثانی یشمل محاسن الکلام و الشعر فی ثلاثة عشر لوناً.

و فی رأیه أن محاسن الکلام درجة أقلّ من فنون الکلام؛ و کانت دعوة إبن معتژ لغیره من النقاد و البلاغیین أن یضیفوا ما یرونه و بالاً علی البدیع. و کتب الشعر فی معظم الأغراض المطروقة و من أبرزها مدح ، رثا، فخر، هجا، خمریات ، حکمة ، غزل ،و....

أما فی حقل النشوء البدیع فی البلاغة العربیة یقول بعد أبن المعتز العباسی کتب بعده قدامة بن جعفر ثم تطور هذا العلم مع أبی هلال العسکری فی کتاب الصناعتین الشعر و النثر، و إستوت اُسس العلم مع إبن رشیق القیروانی فی العمده و لکن نضجها و إکتمالها کان مع مفاتیح العلوم للسکّاکی.

  

منابع:

1-    الموجز فی تاریخ البلاغة- الدکتور مازن المبارک- دار الفکر؛

2-    منهج البحث البلاغی- د. عائشه حسین زید – دارالاطباعة للنشر و التوزیع القاهره ؛





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :


شنبه 14 مرداد 1396 12:44 ب.ظ
Hey! This is kind of off topic but I need some
advice from an established blog. Is it difficult
to set up your own blog? I'm not very techincal
but I can figure things out pretty fast. I'm thinking about setting up my own but I'm not sure where to start.
Do you have any ideas or suggestions? Cheers
جمعه 6 مرداد 1396 10:34 ب.ظ
I was wondering if you ever considered changing the structure of your blog?
Its very well written; I love what youve got to say.
But maybe you could a little more in the way of content so people could connect with
it better. Youve got an awful lot of text for only having one or 2 images.

Maybe you could space it out better?
سه شنبه 15 فروردین 1396 09:39 ق.ظ
Definitely believe that that you stated. Your favorite reason appeared to be on the web the simplest thing to understand of.
I say to you, I certainly get irked even as folks think about worries that they just do
not understand about. You managed to hit the nail upon the top as well as defined out the entire thing with no need side-effects
, other people can take a signal. Will probably be again to get more.
Thank you
یکشنبه 28 اردیبهشت 1393 01:35 ب.ظ
Ilike always know about this information andthank you so much GOOD BYE
یکشنبه 16 مهر 1391 09:54 ق.ظ
سلام واقعا ازتون ممنونم که مطالب عربی و منابع رو قرار میدهید
هادی برومندslam.
khahesh mikonam.
movafaq.
جمعه 25 آذر 1390 02:06 ب.ظ
سلام بعضی ها می گویند برای قبول شدن در کنکور ارشد ادبیات عرب کافی است فقط سوالات کنکور سالهای قبل را بخوانید ایا این درست هست یا نه ؟ باتشکر برای پاسخ سوالم دوباره به وبلاگتان سر می زنم
هادی برومندسلام.
خیر چنین استدلالی کاملا اشتباه و بی اساس است سوالات هر سال توسط اساتید مجرب و مختلف طراحی می شود. تکرار ی یک سوال احتمالش یک در هزاره.
دوست عزیز درستو بخون و ریسک نکن.
جمعه 25 آذر 1390 10:32 ق.ظ
اهلین اخی.انشالله کل امورك علی مایرام
جواب(فی بحث الکلاسیک والرومانسی)

بصراحة یجب ان اقول ان فی القدیم نحن لم نجدادب کلاسیکیا کی هناک(فی عصرالمتنبی او بعده)نجدنقطة انفصالا ام لا،کماقلت..
وجدیربالذکر ان المتنبی دخل علی الفلسفة فقط ولم یدخل علی المنطق،مع أنّ الشعرالیونانی اعتمد علی المنطق والفلسفة فی آنٍ واحد.
نعم بعض النقادقالوا ان کل شعریتشکل من القوافی والعروض فهو کلاسیکی،وعندئذ اذانحن ننظربدقة نقول قولهم هذا لیس بصحیح وهم اخترعوه من عندهم.فی الکلاسیک یهمنا المضمون ولم یهمنا الشکل.
کلاسیک یونانی لیس عربی.
وایضا کما نعرف ان کل شعرینبع من الاحساس هورومانسی مع ان شعرالکلاسیکی ینبع من العقل،وکمانعرف ان الاحساس اذاعبرعنه من خلال الطبیعه هورومانسی،والشعرالعربی کله ...عن الطبیعة،لذالک کل الشعرالعربی رومانسی.
ولیس بکلاسیک حتی عنداحمدشوقی لان شعره کله رومانسی.
اذاکان ممکن اریدان تجیبنی علی ...
شکرا اخی الکریم علی فضلک..

هادی برومندسلام عفوا عن تأخیر الجواب.
و شکرا من زیارتک.
یا سیدتی هذا القول لیس صحیح بان نقول کل الشعر العربی رومانسیه؛لماذا؟ اذا ننظر الی هیکلیه الشعر العربی دون النظر الی العصرالعباسی ؛نری فی منتصف القرن التاسع عشر المیلادی حرکه الشعریه جدیده فی العالم الشعر و الادب فظهرت المدرسه الکلاسیکیه بزعامه محمود سامی البارودی بعد عصر الانحطاط و الجمود.
توضیحات اکثر لدی موجود ان تریدی ارسله لک.....

یوفقک الله.
شنبه 19 آذر 1390 11:18 ب.ظ
سلام درخلال یکی از نوشته هاتون نوشته بودین«کلاسیک های نوماننداحمدشوقی والجواهری»
تا اونجایی که من فهمیدم مادرابیات عرب چیزی بنام ادب کلاسیک نداریم ازابتدای جاهلیت تا الان هرچی بوده رومانسی بودن نه کلاسک .واگه رنگی از کلاسیک درون اشعارشاعرایی مثل احمدشوقی میبینیم اینارواز فرانسویاگرفتن وبا اینحال هم شاعرکلاسیک بحساب نمیان.
اگه اطلاعات بیشتری تواین زمینه دارین ممکنه در اختیار بذارین؟ممنون میشم
هادی برومندسلام.
دوست عزیز از اینکه از وبلاگ من دیدن کردی ممنونم.
اما در جواب سوالتون باید بگم که دوره کلاسیک ادبیات عربی با ظهور متنبی آغاز میشه اما بسیار کم رنگ و بی روح ولی به تدریج جایگاه خودش رو در قرن های بعدی پیدا کرد اما این که ما میگیم نئوکلاسیک یا کلاسیک نو تقریبا از سه قرن پیش شروع میشه ولی سرعت انتقال اینقدر کند و نا محسوسه که نقطه ی انفصالی واسه ی قطع ارتباط آن با قدیم نمی توان پیدا کرد...


موفق باشید...
شنبه 12 آذر 1390 03:03 ب.ظ
سلام فرا رسیدن ماه محرم رو بهتون تسلیت میگم یه پیشنهاد داشتم براتون اگه میشه چند تا از نوحه های زیبای ملاباسم کربلایی رو با ترجمش تو وبلاگتون بنویسید&&&در ضمن این نوشته تون هم مثل بقیه عالی بود
هادی برومندسلام.
سلام اشعاری که گفتین رو در اختیار ندارم ولی چون پیشنهاد کردین من هم به دبده منت می پدیرم در اولین فرصت مبزارم واستون.
مو.فق و سربلند.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


درباره وبلاگ

سلام..
بنده دانشجوی دکترای زبان و ادبیات عرب هستم.
هدف از این وبلاگ تبادل اطلاعات میان دانشجویان رشته زبان و ادبیات عربی و فارسی است. با پیشنهادات و نظرات خود ما را در بهبود این وبلاگ یاری كنید. درباره سوالاتی که بعضی از دوستان از طریق نظرات میفرستند لطفا یه ایمیل معتبر بنویسن که بتونم جوابشون رو بدم . بعضی از دوستان سوالاتشون رو از طریق نظرات وبلاگ بصورت خصوصی ارسال میکنند که بهتره بدونید که تو سیستم وبلاگ نویسی امکان پاسخ به نظرات خصوصی در صفحات وبلاگ وجود نداره. پس این دوستان لازمه که یک ایمیل بنویسن تا بتوانم جوابشون رو بدهم و یا اینکه بهتره که سوالشون رو از طریق ایمیل برام ارسال کنند.
اما بقیه دوستایی که تو قسمت نظرات سوال میکنند (غیر از پیام خصوصی) بهتره که صفحه ای که سوال کردن رو بخاطر بسپرن و برای دریافت جواب به همون صحفه مراجعه کنند.
اگه هم کسی از دوستان سوالی پرسیده که جواب نگرفته لطفا دوباره بفرسته. البته جواب های من جنبه ی پیشنهادی داره.
هرگونه پیشنهاد و انتقادی از طریق آدرس ذیر قابل انتقال است.
brumand.hadi@yahoo.com
موفق باشید.

مدیر وبلاگ : هادی برومند
مطالب اخیر
نویسندگان
جستجو

آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :